Czy osoba z afazją może uczestniczyć w klubie książki? Oczywiście. Trzeba jednak od początku przyjąć, że nie będzie to tradycyjne spotkanie czytelników, podczas którego wszyscy samodzielnie czytają całą książkę, a następnie swobodnie i szczegółowo ją omawiają.
Klub książki dla osób z afazją powinien być dostosowany do ich możliwości językowych, poznawczych i komunikacyjnych. Nie oznacza to jednak rezygnacji z wartościowej literatury ani upraszczania rozmowy do poziomu, który mógłby być odbierany jako infantylny. Osoby z afazją pozostają dorosłymi ludźmi, mającymi własne doświadczenia, poglądy, pamięć, wrażliwość i zainteresowania. Trudność polega na tym, że nie zawsze mogą łatwo przeczytać tekst, zrozumieć każde zdanie albo wyrazić swoją opinię.
Dobrze prowadzony klub książki pomaga pokonać te bariery.
Nie sprawdzamy, kto przeczytał książkę
Najważniejszą zasadą jest odejście od szkolnego sposobu myślenia o lekturze. Klub książki nie powinien być sprawdzianem pamięci ani miejscem oceniania, kto przeczytał cały tekst i ile z niego zapamiętał.
Jedna osoba może przeczytać książkę samodzielnie. Inna wysłucha audiobooka. Ktoś przeczyta tylko wybrane fragmenty, a ktoś inny pozna historię dzięki streszczeniu, ilustracjom i rozmowie podczas spotkania. Każdy z tych sposobów uczestnictwa jest wartościowy.
Nie wszyscy muszą też rozumieć tekst w taki sam sposób. Afazja może wpływać na czytanie, rozumienie słów i zdań, zapamiętywanie treści oraz opowiadanie o przeczytanym fragmencie. Dlatego prowadzący powinien stworzyć kilka różnych dróg dostępu do książki.
Można wykorzystać:
- audiobooki i wspólne słuchanie fragmentów,
- krótkie streszczenia rozdziałów,
- zdjęcia bohaterów i miejsc,
- zapisane słowa kluczowe,
- prostą oś wydarzeń,
- ilustracje przedstawiające najważniejsze sceny,
- pytania z wyborem odpowiedzi,
- fragmenty filmu lub ekranizacji, jeśli są dostępne.
Takie pomoce nie zastępują literatury. Ułatwiają wejście w jej świat.
Najważniejsza jest rozmowa
W klubie książki książka staje się punktem wyjścia do rozmowy. Nie trzeba odtwarzać całej fabuły ani pamiętać nazwisk wszystkich bohaterów. Można skupić się na jednym wydarzeniu, jednej postaci, emocji albo decyzji.
Czy bohater postąpił dobrze? Czy uczestnicy spotkania znaleźli się kiedyś w podobnej sytuacji? Która postać wzbudziła sympatię, a która złość? Czy zakończenie było zaskakujące? Co uczestnicy zmieniliby w tej historii?
Takie pytania pozwalają połączyć literaturę z własnym doświadczeniem. Pomagają także pokazać, że osoba z afazją ma swoje zdanie i może brać udział w rozmowie o sprawach ważnych, ciekawych, a czasem również trudnych.
Wypowiedź nie musi być rozbudowanym zdaniem. Opinię można przekazać jednym słowem, gestem, wskazaniem zdjęcia, mimiką, zapisaniem słowa albo wybraniem jednej z dwóch odpowiedzi. Zadaniem prowadzącego jest pomóc uczestnikowi ujawnić to, co chce powiedzieć, a następnie upewnić się, że został dobrze zrozumiany.
Jak wybierać książki?
Nie istnieje jedna lista książek odpowiednich dla wszystkich osób z afazją. Każda grupa jest inna. Uczestnicy różnią się wiekiem, zainteresowaniami, doświadczeniem czytelniczym, rodzajem afazji i stopniem trudności językowych.
Na początku dobrze sprawdzają się teksty:
- niezbyt długie,
- o przejrzystej fabule,
- z wyraźnymi bohaterami,
- odnoszące się do dorosłego życia i ważnych doświadczeń,
- wywołujące emocje i zachęcające do wyrażania opinii,
- dostępne również jako audiobook.
Można korzystać z opowiadań, reportaży, biografii, fragmentów powieści, poezji, felietonów albo tekstów związanych z aktualnymi wydarzeniami. Nie zawsze trzeba omawiać całą książkę. Czasem jeden dobrze dobrany fragment może stać się podstawą bardzo wartościowej rozmowy.
Ważne, aby uczestnicy mieli wpływ na wybór kolejnych lektur. Mogą głosować, wskazywać interesujące ich tematy albo wybierać spośród kilku propozycji przedstawionych za pomocą okładek i krótkich opisów.
Jak może wyglądać spotkanie?
Spotkanie powinno mieć czytelną i powtarzalną strukturę. Stały przebieg daje uczestnikom poczucie bezpieczeństwa i ułatwia orientację.
Na początku prowadzący przypomina tytuł książki, autora i głównych bohaterów. Następnie grupa porządkuje najważniejsze wydarzenia. Można wykorzystać zdjęcia, zapisane hasła lub krótkie zdania.
Kolejną częścią jest wspólne czytanie albo słuchanie wybranego fragmentu. Tekst powinien być krótki, a po jego przeczytaniu warto zrobić przerwę, wyjaśnić trudniejsze słowa i sprawdzić, co uczestnicy zrozumieli.
Najwięcej czasu należy przeznaczyć na rozmowę. Pytania powinny być konkretne, zadawane pojedynczo i wspierane zapisem lub obrazem. Trzeba również pozostawić uczestnikom odpowiednio dużo czasu na przygotowanie odpowiedzi.
Na zakończenie można wspólnie zapisać najważniejsze opinie grupy, wybrać ulubioną postać albo ocenić książkę za pomocą prostej skali.
Co daje klub książki?
Klub książki może wspierać czytanie, rozumienie tekstu, nazywanie, budowanie wypowiedzi i opowiadanie. Jego znaczenie jest jednak znacznie szersze.
Literatura pozwala mówić o emocjach, relacjach, wyborach, samotności, miłości, pracy, rodzinie i przemijaniu. Uczestnicy mogą nie tylko wykonywać ćwiczenia językowe, ale także rozmawiać o świecie i własnym życiu.
Dla wielu osób afazja oznacza ograniczenie dostępu do aktywności, które wcześniej były dla nich ważne. Ktoś, kto przed udarem dużo czytał, może odczuwać utratę tej części swojej tożsamości. Powrót do książek — nawet w innej formie niż wcześniej — może mieć ogromne znaczenie. Pokazuje, że trudności językowe nie muszą oznaczać rezygnacji z uczestnictwa w kulturze.
Klub daje także możliwość regularnego spotkania z innymi. Powstają wspólne żarty, rozmowy, różnice zdań i rytuały grupowe. Uczestnik nie jest wtedy wyłącznie pacjentem wykonującym zadanie terapeutyczne. Jest czytelnikiem, rozmówcą i członkiem grupy, którego opinia jest ważna.
Rola prowadzącego
Prowadzący klub książki dla osób z afazją nie powinien występować w roli nauczyciela sprawdzającego wiedzę. Jego zadaniem jest przygotowanie dostępnych materiałów, porządkowanie rozmowy i zapewnienie każdemu uczestnikowi możliwości wypowiedzenia się.
Powinien obserwować, komu potrzebne jest pytanie zamknięte, komu zapisane słowo, a komu wystarczy więcej czasu. Ważne jest także pilnowanie, aby osoby mówiące sprawniej nie zdominowały rozmowy, a uczestnicy z większymi trudnościami nie pozostawali wyłącznie słuchaczami.
Dobra rozmowa wymaga cierpliwości. Czasem trzeba zmienić pytanie, narysować coś, podać dwie możliwości albo wspólnie dochodzić do znaczenia komunikatu. Nie chodzi jednak o mówienie za uczestnika. Chodzi o stworzenie takich warunków, w których może on możliwie samodzielnie przekazać swoją myśl.
Każdy może uczestniczyć
Klub książki dla osób z afazją pokazuje, że czytanie nie musi oznaczać samodzielnego przeczytania kilkuset stron. Może oznaczać słuchanie, oglądanie, wspólne odkrywanie historii, przypominanie sobie, reagowanie i wyrażanie własnego zdania.
Najważniejsze nie jest tempo czytania ani liczba zapamiętanych szczegółów. Najważniejsze jest uczestnictwo.
Książka może otworzyć rozmowę, przywołać wspomnienia, wywołać śmiech, sprzeciw albo wzruszenie. Może też przypomnieć osobie z afazją, że mimo trudności językowych nadal ma dostęp do świata myśli, historii i kultury — i nadal ma wiele do powiedzenia.
Artykuł powstał na podstawie doświadczeń w prowadzeniu zajęć grupowych oraz publikacji dotyczących czytania, uczestnictwa społecznego i organizowania klubów książki dla osób z afazją.
W następnym artykule ppodzielimy się doświadczeniami z prowadzenia klubu książki dla dorosłych osób z afazją w Fundacji Między Słowami.
Literatura
- Knollman-Porter, K., Julian, S. K. (2019). Book Club Experiences, Engagement, and Reading Support Use by People With Aphasia. „American Journal of Speech-Language Pathology”, 28(3), 1084–1098. DOI: 10.1044/2019_AJSLP-18-0237.
- Henriksson, I., Laakso, K. (2020). Book Talk and Aphasia: The Power of a Book. „International Journal of Language & Communication Disorders”, 55(1), 136–148. DOI: 10.1111/1460-6984.12509.
- Hoover, E., Bernstein-Ellis, E., Meyerson, D. (2023). Using Bibliotherapy to Rebuild Identity for People With Aphasia: A Book Club Experience. „Journal of Communication Disorders”, 105, 106363. DOI: 10.1016/j.jcomdis.2023.106363.
- Wallace, S. E., Hux, K., Knollman-Porter, K., Patterson, B., Brown, J. A. (2023). A Mixed-Methods Exploration of the Experience of People With Aphasia Using Text-to-Speech Technology to Support Virtual Book Club Participation. „American Journal of Speech-Language Pathology”, 32(6), 2768–2791. DOI: 10.1044/2023_AJSLP-23-00094.
- Azios, J. H., Lee, J. B., Sigur, A., Archer, B., Elman, R. J. (2024). Online Aphasia Groups: Navigating Issues of Voice and Identity. „American Journal of Speech-Language Pathology”, 33(1), 333–348. DOI: 10.1044/2023_AJSLP-23-00186.
